Osmanlı İmparatorluğu

Şair, içindeki kederi hoş tutan insandır

İhsan Deniz, 80 kuşağının özgün şairlerinden. Bürde Dergisinin kuruluşuna katıldı (1991). 1995-99 yılları arasında, İpek Dili şiir seçkisini (15 sayı) yayımladı ve yönetti. On yıldan fazla bir süre Yeni Şafak Gazetesi’nin kültür sayfasında haftalık yazılar kaleme aldı. 1988’den bu yana Bursa’da yaşıyor ve Araştırma Kütüphanesi’nde yöneticilik yapıyor.

27 yıldır sahih şiirin peşinde. ‘Sükut eder gibi’ dizeler söylüyor. Şiirde ince işçiliği önemsiyor, okurdan da aynı dikkati bekleyen şiirler yazıyor. İhsan Deniz, 2002 yılında, Hurûfî Melâl adlı kitabıyla Türkiye Yazarlar Birliği tarafından “Yılın Şairi” seçildi. Çeşitli yayınevlerinden Mağara Külleri, Yalnız Sana Söylenen, Adımlarımın Gizli Sokağı, Perdeler, Gecediloldu, Hurûfî Melâl, Bozgun Siperi adlı şiir kitapları yayımlanan şairin toplu şiirleri, 2005 yılında Buz ve Fire adıyla Hece Yayınları’ndan çıkmıştı. İhsan Deniz’le yeni kitabı Daima Unutma’dan yola çıkarak şiiri konuştuk.

Daima Unutma, toplu şiirlerden sonraki ilk kitabınız. Kitap bir kısmını Hece dergisinde okuduğumuz ikişer dizelik şiirlerden oluşuyor. İhsan Deniz kısa şiir vadisine nasıl girdi? Bu bir tercih miydi?

Aslında bir tercih değildi benim için. Tercih olabilmesi için şairin içinde bulunduğu veya hissettiği şiirsel izleğin önceden düşünülmüş, tasarlanmış olması lazım. Kısa şiirler kendiliğinden doğdu diyebilirim. Bununla birlikte kitaptaki şiirlerin kendi şiirimi dönüştürmek, kendi içinde zenginleştirmek, yeni kulvarlar aramak bağlamında bir arayış hamlesi olduğunu söyleyebilirim.

Kitaptaki bütün ikilikler soru cümlesi şeklinde. Okurda şöyle bir duygu uyandırıyor: Bu kitap kocaman bir soru işareti… Bütün şiirler soru cümlesi şeklinde mi geldi, yoksa böyle mi kurguladınız?

İnsan, yazdıklarının önceden kitap olacağını bilemez. Bu kitabın ilk şiirindeki ilk mısra yazılırken böyle bir kitabın oluşum veya bir bütünlük arz edeceği konusunda tam bir fikre sahip değildim. Kendiliğinden oluştu. Soru işaretine gelince, belki orada kocaman bir soru işareti var; fakat ona yalnız soru işareti olarak bakmamak lazım. Soru işareti aynı zamanda kendi içinde bir cevabı da barındırıyor. Yalnız soru işaretleriyle örülmüş bir kitap değil. Bu kitabın kaderi böyle oldu. Daima Unutma, kısa ve eksik bir kitap. Sonuna da bir dipnot düştüm. Daha boyutlu olabilirdi. Yoğunluk birden kesildi ve kitap birden çıktı. Kitabın yazılış süresi iki yıla yakın…

Kitabın anahtar kelimeleri keder ve unutmak… İhsan Deniz içindeki kederi hoş tutarak bu şiirleri yazmış diyebilir miyiz?

Haklısın. Benim için hayatın birçok safhasında keder dediğimiz ve içini çeşitli şekillerde doldurabileceğimiz o hal daima geçerliliğini korumuştur. Bundan sonra da koruyacak. Şair biraz da kederli insandır. Aynı zamanda içindeki kederi hoş tutmasını bilen insandır. Hoş tutmalı ki keder ona ihanet etmesin…

Peki kitabın adı nasıl konuldu? Daima Unutma’nın bir öyküsü var mı?

Kitaptaki şiirlerin birinin ismi. Oradan aktarılarak kitabın başına isim oldu. Kitap ismi bulmak her zaman problem olmuştur benim için. Ben kitabın bütünlüğünü kapsayacak, onu bütünleyecek, belki okurda yeni çağrışımlar uyandıracak bir isim olması taraftarıyım. Bunun uğraşısı içinde oldum daima. Bu, şiir isimleri için de geçerlidir. Şiir ismi bulmakta çok zorlanırım. Şiir isimleri sonradan gelir çoğu zaman. Önce şiir yazılır sonra şiiri uyaracak, bütünleyecek şiire farklı renkler, zenginlikler ve algı dünyaları katabilecek bir ismin peşine düşerim.

Bütün şiirlerin ikilik şeklinde olması bir bakıma minimalizm. Kısa şiirleri, toplu şiirlerini yayımlamış, belli bir olgunluk düzeyine ulaşmış bir şair olarak bir yeni bir aşama mı görüyorsunuz. Yoksa bu sadece kitaba mı has?

Benim doğrusu bu tip bir kaygım olmadı. Ama böyle algılanabilir okur ya da eleştirmen tarafından. Bu tür bir algıya da diyecek bir sözüm olmaz. Ancak bu bir arayış hamlesidir benim açımdan. Bilinçli bir tercih değildir.

Kitapta daha çok zihinde kalacak, hemen ezberlenecek dizeler var…

Bu, biraz da dilin kullanımı ile alakalı bir şey. Dikkat edilirse kafiye ve ses uyumu biraz daha belirgin. Zihinde kalma, akılda kalma şansı taşıyor şiirler.

Kısa şiirlerden sonra İhsan Deniz şiiri nasıl bir vadide boy atacak?

Duygu, hassasiyet ve yoğunluk itibariyle aslında orta ve uzun şiirden yanayım. O tür şiire yatkınımdır; ama insan bir yola girdiği zaman o yolu bir şekilde tamamlamak istiyor. Başlangıçta böyle bir yol izleyince bu şiir yolunu, bu kulvarı bir şekilde tamamlamayı düşündüm. Fakat sanıyorum bundan sonra tam tersi bir kulvar beni bekliyor. Uzun bir şiir var önümde. Hatta kitap olmasını arzu ettiğim bir şiir. Tek bir şiir. Bu şiirin ilk ve son mısraını da yazmış durumdayım.

Kitapta dikkat çeken bir başka şey de şiirlerin çoğunun ikinci tekil kişiye yazılmış olması. Bir sesleniş, bir hitap var. Bu, lirizmi de getiriyor.

Benim yalnız bu kitapta değil, diğer kitaplarda da ikinci tekil şahsa hitap eden şiirlerim oldu. Bu kitapta ikinci tekil şahsa değil, kendime yönelik şiirler de var. Tabiata ve varoluş kaygısına yönelik şiirler de var. Dolayısıyla böyle bir karışımdan söz edebiliriz. Ama ikinci tekil şahıs daima şairlerin rehberi olmuştur.

Bu şiirleri okurken okur daha az yorulacak, diyebilir miyiz?

Evet. Bunu kendim için kayıp mı saymalıyım, bilemiyorum.

Sizin şiirlerinizde ince işçilik öne çıkar. Şiirlere nüfuz edebilmek için okur da bir işçilik göstermek zorundadır.

Günümüzde, bir şair kadar olmasa bile okurun da donanıma ihtiyacı var. Bazı şairlerin okurlarının mutlaka donanımlı olması, en azından modern Türk şiirinin gelişme aşamalarını bilmesi; şiirin zirve isimlerinden, şiirin kıyıda kalış serüveninden haberdar olması lazım. Hiçbir şair cahil okur arzu etmez, etmemelidir. Zaten bir şiir okuru cahillikle malul olmaz. Ama bazı şairlerin şiirlerine nüfuz etmek için ekstra bir donanım gerekebilir. Sanıyorum, örneğin Cahit Zarifoğlu şiiri için ekstra bir donanıma ihtiyaç vardır. Ece Ayhan şiiri için de geçerli sayılabilir bu. Günümüzde yazılan şiirin nereden nereye geldiği; şairin yaşadığı dönemi göz önünde bulundurduğumuzda hangi şiir mirasına yaslandığı, kimlerden beslendiği, hangi arayış içinde olduğu gibi konularda, en azından poetik bir donanım gerekir okur için. Başka türlü, şairin şiir dünyasına nüfuz etmek, şairin o dünyada ifade ettiği, kendini açımladığı o şiir serüvenine, şiir yatağına nüfuz etmek mümkün olmaz.

Şiirinizde bir üst dil var. Kolay anlaşılır, hemen kendini ele veren şiirler değil yazdıklarınız. Bu üst dil, şiirin kendi doğasından mı kaynaklanıyor. Yoksa beslenme kaynaklarınız mı sizi bu dile itiyor?

Üst dil, meta dil meselesi şairin ideal alanlarından olmalı. Pekâla bir şair gündelik konuşma dilinin imkanlarına yaslanarak da şiir yazabilir. Örneğin Orhan Veli’nin şiiri… Divan şiiri geleneğini haiz olmakla birlikte Orhan Veli, sokağın dilini yazmıştır. Hatta Yahya Kemal’e sunduğu, çeşitli şiir sanatlarını içeren çalışmaları olmuştur. Fakat bilinçli bir tercihle sokağın dilini yazmıştır. Ama bu dil, derinlik itibarıyla insanı daha derinlerden, varoluşu daha dip seviyelerden kavrama hususunda zayıf kalmıştır, çapsızdır. Günümüzde Orhan Veli şiirinin izleğini süren şairler de var. O şairlerinin şiirlerinde de hiçbir derinlik bulamıyorum doğrusu.

Orhan Veli bir aşama, bir dönüşüm gerçekleştirdiği için önemli; ama bugün, bu şiirin takipçisi olmanın çok da bir anlamı yok diyorsunuz.

Şüphesiz, şair bir yerlerden beslenir. İlk başlarda öndeki şairlerin takipçisi olur. Bu etkilenme doğaldır. Ve şair bundan korkmamalıdır. Kendi dilini, kendi şiir dünyasını insan, varlık ve eşya kavrayışını kendinin olarak başarmak zorundadır. Benim için üst dil idealdir; ama tercih edilmiş bir şey değildir. Benim için doğal olarak kendi akışı içinde bir özellik, bir durumdur. Ben doğrusu bu kadar koatik bir dünyada, bu kadar karmaşık bir hayat içerisinde eşyanın, varoluşun, hakikatin şair tarafından algılanırken sokağın diline mahkum olmasını kabullenemiyorum. Bu yetersizdir. Sokağın dili, şairi ifade etmekte, şairin duyumsamalarını, hissiyatını, sezgilerini ifade etmekte yetersiz kalır. Daha derinlere yönelen ve kendini bir üst dil, bir meta dil şeklinde açımlayan, dışlaştıran bir dil seferine yönelmek durumundadır şair.

Şiiri yazdıktan sonra ona başkasının şiiri gibi bakıyorum diyorsunuz. Toplu şiirlerinize o gözle baktığınızda o şiirler size ne söyledi? Şair kendi şiirlerine gerçekten dışardan bakabilir mi?

Şair, kendi şiirine dışardan bakma yetisine zaman içerisinde kavuşmalı. Ben, şairin kendi şiirine dışardan biri gibi bakması hususunu önemsiyorum. En azından kendi şiirine dışardan biri gibi bakmanın, şairin kendi şiirini eleştirmesi bağlamında katkıda bulunacağına inanıyorum. Şair kendi şiirine bakarken biraz gaddar olmalı. Bunun yegane yolu da, kendi şiirini mümkün olduğunca başka bir gözle okumayı imkan dahiline getirmek. Toplu şiirlerime baktığımda, çok başarılı bulduğum mısralar yanında son derece zayıf, belki kitaba girmemesi gereken mısralar da gördüm. Fakat onlar, zayıf da olsa bana ait mısralardı. Nasıl güçlü bulduğum mısraları benimsiyor, sahipleniyorsam; zayıf gördüğüm mısraları da doğrusu o bütünlük içerisinde, o şiirin dünyasına ait olmuşluğu itibariyle atmadım. Bunun biraz da sahici bir tavır olduğunu düşünüyorum. Şairin her kitabı, her şiiri on üzerinden on almak zorunda değildir, şair zayıf şiirler de yazma hakkına sahiptir. Ben, iyisiyle kötüsüyle kitaplarımdaki şiirleri sahipleniyorum.

Yazılarınızda, dil meselesi ve taşralılık ısrarla dile getirdiğiniz iki mesele… Osman Hakan’ın deyimiyle ‘dil şairin nesi olur’?

Dil, şairin her şeyidir. Şairin yaslanacağı başka bir varlık, varoluş alanı yok. Özellikle günümüzde, Türkçenin çok kısırlaştığı, yabancı dillerin çeşitli biçimlerde Türk insanının muhayyilesine, ontolojik varoluşuna müdahil olduğu bir dönemde, şairin ve diğer sanatçıların bir dil hassasiyeti gayet tabiidir. Hattâ daha da yoğunlaşmalıdır.

19 yıldır Bursa’dasınız. Taşrada olmak bir şair için dezavantaj mıdır?

Şairin merkezdeki dedikodu ortamından uzakta oluşu, taşrada bulunması dolayısıyla bir avantaj. Yalnız taşralılık, yalnız taşraya ait bir şey değil. Taşralılık bir algılama biçimi. Yani insanlar merkezde olduğu zaman taşralılık zihniyetinden, algısından kurtuluyor değiller. Bu, dünyayı, hayatı, insanı, varoluşu kavrayışla ilgili bir şey. Biraz da psikolojik bir şey. Yalnız şiir, günümüzde modern şiir, benim için büyük şehirdeki o karmaşayı, o kaotik yapıyı hissetmeyi gerektiren bir şey. Ben bir köyde yaşıyor olsam, şiir yazmam daha zor olur. Büyükşehir hayatında sürekli değişen görüntüler, farklı ilişki kodları, yer değiştiren, dönüşen hareketlilik, bunlar günümüz şiirini, en azından benim şiirimi besleyen unsurlar. Bursa’nın bir şansı var, İstanbul’a yakın oluşu. Uzun yıllar İstanbul’da kaldım. Ben şuna inanıyorum: Bir şairin belli tecrübeler, kendi şiir dünyasına ait belli kazanımlar, zenginlikler elde edebilmesi için bir İstanbul tecrübesi yaşaması gerekiyor. O tecrübeyi, o formasyonu aldıktan sonra şair Fizan’da bile yaşayabilir. Merkez tecrübesi yaşamak bir şair için önemlidir, gereklidir diye düşünüyorum. Taşrada bir şairin yegane şansı kitaptır, okumaktır. Orada en azından bire bir temas edeceği, aynı dili paylaşacağı; şiirin, Türk şiirinin poetik meselelerini tartışacağı insan sayısı azdır. Bazen şair tek başınadır. Okumaktan başka bir şansı yok. Şöyle bir şey var: Bazen İstanbul’da bir kahvede yaşlı bir şairle oturup sohbet ederken elde edeceğiniz kazanım, taşrada on kitap okumaya bedel olabilir. Böyle bir şanstan söz ediyorum.

On yıldan fazla süredir Yeni Şakak’ta sürdürdüğünüz köşe yazılarınıza mayıs ayında son verdiniz. Köşe yazarlığını bırakmak bir katkı sağlayacak mı şiirinize?

Benim şu an hiçbir dergiyle bağlantım yok. Bir süre hiçbir dergiye, hiçbir şey vermeyeceğim. Öte yandan köşe yazılarıma son vermemin, söylediğin gibi bir enerji ve sinerji sağladığını hissediyorum. İnsan, bir süre sonra yaz yaz yorulduğunu hissediyor. Bazen taşrada yazı sıkıntısı da çekebiliyorsunuz. Dolayısıyla şiirim için daha zengin bir vahanın beni beklediğini hissediyorum.

Hiçbir dergiye yazı verme isteği duymuyorum, dediniz…

Yazı ve şiir yayımladığım bazı dergilerin bana karşı tutumlarından kaynaklanan bir şey. Tabii şiir yayımlanacak, yazı yayımlanacak dergi kalmadı demek benim haddim değil. Bu sübjektif bir bakış, beni bağlayan bir bakış. Genç şairler, dergilerle ilişkisini sürdürmeli. Başlangıçta veya belli bir dönem içerisinde insan dergilerde görünmek istiyor. Dergiler olmadan şiir dünyasına adım atması söz konusu değil. Fakat zaman içerisinde insan bir şey yayınlamakla yayınlamamak arasındaki açı farkının kapandığını hissediyor. Bir dergide bir şiir ya da yazı yayımlamak şu an için bana bir katkı sağlamıyor.

Yüksek sesle dillendirdiğiniz bir konu da büyük şiirin ‘metafizik algıya açık olması’ gerektiği vurgusu…

Şair hayata, dünyaya, insana saf bir materyalist algıyla veya fenomen temelinde bakarsa eşyanın ötesinde, ardında olan ve bizim için gizemini sürdüren bir cevhere, bir öze yaklaşması mümkün olmaz. İnsan Hakikat’le, sahih olanla muhtemel bağını hem teknik olarak bir üst dille ilişki kurması ve bu üst dili zihin temelinde, algı temelinde fizik ötesi bir yaklaşımla bütünleştirmesi gerekir. Bugün konuşma dilinin, verili dilin imkanlarıyla bir metafizik algı, bir fizik ötesi çağrışım imkanı bulmak güç diye düşünüyorum. Şair, kendi varoluşunu ve varlığının künhüne ait duyumsamaları, hissedişleri yakalayabilmek için mutlaka bir metafizik algıya, yönelime ihtiyaç duyar. Ben, metafizik algıyla büyük şiir arasında bire bir yakınlık kuruyorum.

Metafizik algıdan mistisizmi, tasavvufu mu anlamalıyız. Son dönemde romanda ve şiirde tasavvufa bir yöneliş var. Âdeta moda haline geldi…

Tasavvufi öğelerden faydalanmayı şair ve yazar nezdinde sahih bir hâl olarak görmüyorum. Bu, adı üstünde bir malzeme temini. O malzemeyi bugün kullanırsınız, ihtiyacınız olmazsa bırakırsınız. Öte yandan şairin, yazarın ahlakî tutumuyla da alâkalı bir durum bu. İçinizde hissetmediğiniz, belki sezgi ve algı kapılarınızı kapalı tuttuğunuz alanın kağıt üstündeki imkanlarından bir malzeme şeklinde yararlanıyorsunuz. Bu, ahlaki değil, tamamıyla riyakar bir tutum. Bunun geçici bir heves olduğunu düşünüyorum. Bu tür yönelimlerin, eserin sahici dünyasına verimli katkılarda bulanacağını sanmıyorum. Sahih olan, o hâlin yaşanmasıdır; bunu sadece tasavvuf dünyasının terminolojisinden faydalanarak yapmak değil…

DAİMA UNUTMA!
Hangi bulutu koklarken
hatırlayacaksın beni?
Rûhum büyüyecek, ilk kez
hatırlasam mı seni?

AŞI
Bu kederi hoş tut, incinir; yoksa
nasıl çıkar sabahın veremli
sağrına?
Hor davran kalbime oysa; heder
olmuş bir ömür hiç sarkar mı
yarına?