NACİZANE TARİHÇİ

AYDIN TARİHİ

TRALLEİS’DEN AYDIN’A KISA BİR TARİHİ YOLCULUK

Yüzyıla yakın bir unutulmuşluktan sonra Tralleis Antik kenti 1996 yılından itibaren yeniden gündeme alınmıştır.

Aydın şehri bugün Deştepe höyüğünde oturmaya başlamıştır. Bu mevkide yaklaşık 6500 yıl önce temelleri atılan Tralleis şehri birçok kez istilalara uğramış, depremler yaşamı ve salgın hastalık tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır.[1] Daha sonra istilalara açık bir mevkide olan bugünkü yerinde tekrar kurulmuş ve imarlaşma yoluna gidilmiştir.  Birçok el kitabında Tralleis hakkında;

Gymnasiumun üç büyük kemerinden başka görülebilinecek bir şey kalmamış denilmekteyse de; yapılan kazı ve araştırma çalışmalarıyla pek çok anıtsal yapının ortaya çıktığını hamam, arsenal. Bölümlerinin gezilip görülebilinecek konumda olduğu bir dönem yoğun ziyaretçi aldıgı bilinmektedir.

Coğrafi olarak Tralleis Aydın Kestane Dağlarının (Mesogis) güney eteklerindeki trapez biçimli kesik bir tepenin yüksek düzlüklerinde kurulmuştur. Kuzeyinde; dağlık arazi, Güneyinde ise Büyük Menderes Nehrinin suladığı verimli tarımsal topraklara sahip, Menderes Ovası yer almaktadır. Tralleis Menderes havzası boyunca uzanan ve Anadolu İçlerine kadar ulaşımı sağlayan ünlü Smyrna-Ephesos-Magnesia-Tralleis-Nysa-Leodikeia ana yolunu hem askeri hem ticari açıdan güvence altına almıştır. Kent halkı, Büyük menderes Nehrinin güneyinden geçit vermezliği ve zengin alüvyonlu toprakları sayesinde tarih boyunca önemli bir ekonomik güce sahip olmuştur. Su gereksimini İkizdere;Kemer Deresi, Tabakhane çayından karşılamıştır. (Aydın Eski Eserleri Sevenler Derneği resmi Internet sitesinden de faydalanılmıştır.)

 6500 yıl önceye uzanan bir tarihçeye sahiptir. Kentin ilk sakinleri Dedekuyusu=Deştepehöyüğünde oturmuşlardır. Tralleis 400 yıllık bir aradan sonra Topyatağı’nda kurulmuştur. Antik kaynaklarda bazen Kayra bazen Lydia bölgesi içinde yer aldığı belirtilmektedir. Tralleis , CHarax, Tralli, Tralles, Tralleis, Selukeia, Antiochia, ve Caisaria adlarıyla anılmıştır. Perslerin Lidya krallıgına son vermesiyle yönetim Persli satrapların idaresine girmiştir.Tralleis M.Ö. III. Yüzyılda sınırlı bir özerkliğe sahip olmuştur. Bronzdan sikkeler basmıştır. 

Türk-İslam dönemimde şehrin ismi Aydın eli içinde buluduğu için Aydın Güzelhisarı diye anılır ve daha sonra 1864 yılındaki Vilayet Nizamnamesi’nde şehrin ismi Vilayet-i Aydın yani Aydın vilayeti diye geçer. Cumhuriyet’in ilanından sonra da artık  şehrin ismi Aydın olarak kabul edilmiştir. 

 AYDIN’A TARİH İÇİNDE HAKİM OLANLAR

·          ca. İ.Ö 700-546 Lidya Krallığı bölgeye hakimdir. Bölgeyi Pers istilasına kadar iyi bir şekilde yöneten Lidyalılar, Pers yenilgisinden sonra bölgedeki hakmiyetini Pers kralı Cyrus’a bırakmak zorunda kalırlar.

·          i.ö 546’da Pers kralı Cyrus’un Lidya başkenti Sard’ı ele geçirmesiyle bölgede Pers Hakimiyeti başlar. Menderes havzasında Persler bir garnizon bile kurarlar. Persler bölgeyi Satrap denen idari yetkililer aracılığı ile yönetirler. Satrapları eyalet valisi şeklinde düşünebiliriz.  Pers hakimiyeti İ.Ö 334’de Büyük İskender’in Küçük Asya’yı ele geçirmesine kadar sürmüştür.

·          İ.Ö 334’de Büyük İskender’in hegemonyasında kalan şehirde artık Helenistik Kültürün izleri görülmeye başlar. Büyük İskender’in ölümünden sonra komutanlarının hakimiyet süreci başlar ve bu dönem Eski Çağ uzmanlarına göre Diadokhlar Dönemi olarak geçer. Bu süreçte İskender’in haleflerinin hakimiyet kurma teşebbüslerinin olduğu görülür. Bende bazı bilim adamlarının paylaştığı görüşü paylaşıyorum. İskender’in bölgede hakimiyet kurmasından Roma İmparatorluğu’nun kurulmasına kadar süreç bölge için Helenistik Süreçtir. (İ.Ö 133 yılına bölgede hakimiyet kuran Bergama krallığı da Helenistik kültürün en önemli temsilcisi sayılır. Bu yüzden Helenistik dönemden sonra Roma doğrudan Roma dönemine geçtim.)

·          İ.Ö 133 yılında Pergamon (Bergama Kralı) III. Attalos veraset yoluyla bölgenin ve şehrin yönetimini Roma İmparatorluğu’na verir.[2] Daha sonra şehir Roma dönemini yaşar. Romalılar bu bölgenin zenginliklerinde faydalanırlar. Bölge dünyanın en güzel iklimine sahiptir ve bir tarım ürünü de yetişir. Şehir iki kez İsyana karışır ve İ.Ö 126 yılında Aristinikos’u destekler ve daha sonra Roma’ya karşı sert tutumunu i.Ö 88 yılındaki Pontus Kralı VI. MİHTRiDATES’in Anadolu’daki isyan hareketlerinde de gösterir.[3] İ.Ö 85 yılında Roma İmparatoru Diktatör Sulla zafer kazanarak bölgede Roma’nın hakimiyetini tesis eder.[4]

·          İ.S 11 Mayıs 333 Bu tarih Dünya açısından önemlidir. Çünkü Bu tarihte R Büyük Konstantinos, Roma’ya alternatif olabilecek kent olan Konstantinopolis’i (İstanbul) kurar. [5]Artık İstanbul NEA ROMA (Yeni Roma) olarak anılmaya başlayacaktır. Çünkü bu durum hem Roma’nın (Roma Aeterna = Ölümsüz Roma) alternatifi bir kenti hem de Roma’ya alternatif olacak başka bir idari kentin habercisidir. Bunun kentimiz ile olan ilişkisi ise ileride başka bir imparatorluğun içinde vücut bulması şeklinde olcaktır.

·          İ.S 476 yılında Roma İmparatorluğu ikiye ayrılır ve Tralles artık Doğu Roma İmparatorluğu’nun içinde yer alacaktır. Artık bölgede daha sonra ismi Bizans olarak verilecek olan başka bir İmparatorluğun kentlerinden biri olacaktır. Ayrıca burası Bizans hakimiyetinde bir piskoposluk merkezi olacaktır.

·          İ.S 1177 yılında Anadolu Selçuklu Hükümdarı II. KILIÇARSLAN bölgeyi zapt etse de bu kısa sürer ve yine aynı yıl Bizans imparatoru Manuel bu bölgeyi geri alır.[6]

·         İ.S 1204 yılında Bahemond önderliğindeki Haçlı ordusu diğer ismi ile Latinler, IV. Haçlı Seferinde İstanbul’da hakimiyet kurarlar. Yaklaşık 50 yıl hakimiyet kurarlar ve bu süreç içinde bazı siyasi oluşumlar meydana gelir. Bunlardan biri İznik Rum Krallığı’dır. Bu krallığın sınırları içinde kalan kentimiz İznik Rum Kralı LASCARİDES tarafından yönetilmeye başlar. Hata bu bölgeye hem asker manasına gelen hem de Lascarides’ten geldiği iddia edilen Leşker Eli tabiri verilir.[7]

·          İ.Ö 1282 yılında bölgede  Menteşe Bey’i hakimiyet kurar ve artık bölge Türk hakimiyetine girer. Bundan sonra bölgede Beylikler Dönemi başlar.

·          İ.S 1309 yılında Germiyan Bey’i Yakup’un görevlendirdiği Aydınoğlu Mehmet Bey, Menteşe komutanı Sasa Bey’i yenerek Aydınoğlu Hakimiyetini bu bölgede tesis etmeye başlar.  

·          İ.S 1426 yılında Osmanlı Sultanı II. MURAT bu bölgeyi Osmanlı hakimiyetine katar ve uzun yıllar burada Osmanlı İmparatorluğu hakimiyet kurar. (YAKLAŞIK 500 YIL)

·          İ.S 27 Mayıs 1919’da Yunanistan’ın işgaline uğrayan ilimiz, 7 Eylül 1919 yılında Mustafa Kemal Atatürk önderliğindeki Türk ordusu tarafından işgalden kurtarılarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içindeki yerini alır.  

[7] Himmet Akın, Aydınoğulları Tarihi Hakkında Bir Araştırma, İstanbul, 1946, sf.91.

HİLMİ ANAÇ

Adnan Menderes Üniversitesi

 Fen-Edebiyat Fakültesi

Tarih Bölümü Öğrencisi